ส้มป่อย

 

ส้มป่อยกับพิธีกรรมชำระสิ่งอัปมงคล

ส้มป่อย
“ส้มป่อย” ชื่อวิทยาศาสตร์ คือ Acacia concinna (Wild.) D.C. ในวงศ์ LEGUMINOSAE – MIMOSOIDEAE ชาวล้านนาใช้ฝักแห้งในพิธีกรรมชำระสิ่งอัปมงคล ในวรรณกรรมชาดกเรื่อง “พรหมจักร” กล่าวถึงเรื่องของส้มป่อย ตอนที่ควายทรพีต่อสู้กับควายทรพา ผู้เป็นพ่อนั้น ควายทรพีใช้เขาขวิดซุ้มเถาส้มป่อยที่เปียกอยู่ น้ำส้มป่อยได้ตกลงชะโลมตัวควายทรพีจนเปียกชุ่ม และเมื่อต่อสู้กัน ควายทรพาเป็นฝ่ายพ่ายแพ้และถูกขวิดตายในที่สุด เรื่องนี้เป็นเหตุหนึ่งของความเชื่อในอานุภาพของน้ำส้มป่อยในด้านวิธีปฏิบัติ จะใช้ฝักแห้งปิ้งไฟให้เกรียมจนมีกลิ่นหอม ซึ่งกล่าวกันว่าส้มป่อยที่ผ่านการปิ้งไฟจะมีอิทธิฤทธิ์เพิ่มขึ้น จากนั้นนำไปแช่ในน้ำสะอาดที่มีผงขมิ้นละลายเจืออยู่ เรียกน้ำนี้ว่า “น้ำขมิ้นส้มป่อย” ภายหลังไม่นิยมใช้ขมิ้น แต่นิยมเติมน้ำหอมและดอกแห้งของดอกไม้หอม เช่น ดอกคำฝอย ประยงค์ พะยอม และสารภี เป็นต้น อนึ่ง ฝักส้มป่อยที่พึงประสงค์ ควรเป็นส้มป่อยที่เก็บในวันเพ็ญเดือนห้าเหนือ ไม่ขึ้นในป่าช้า ไม่ขึ้นบริเวณทางแยก และไม่เป็น “ส้มป่อยงำเงา” คือขึ้นริมน้ำและมีเงาพาดบนผิวน้ำ ที่สำคัญยิ่งควรเลือกฝักที่มีเจ็ดข้อและใช้จำนวนเจ็ดฝักจึงจะศักดิ์สิทธิ์นักแล

ส้มป่อย (ชื่อวิทยาศาสตร์: Acacia concinna) เป็นพืชชนิดหนึ่งในวงศ์ถั่ว ภาษากะเหรี่ยงเรียกเบ๊อะฉี่สะหรือพีจีสะ เป็นไม้พุ่มรอเลื้อย มีหนามแข็ง ลำต้นและกิ่งอ่อนมีขนสีน้ำตาลปกคลุม ปลายใบเป็นติ่งหนามแหลมอ่อนโค้ง ใบประกอบ มีหูใบ ใบย่อยไม่มีก้านใบ ดอกช่อแบบกระจุก ออกตามซอกใบและปลายกิ่ง ดอกย่อยขนาดเล็ก เป็นดอกสมบูรณ์เพศ กลีบเลี้ยงรูปถ้วยสีแดง กลีบดอกเป็นหลอดสีขาว เกสรตัวผู้จำนวนมากติดกับกลีบดอก มี 5 มัด ก้านชูสีขาว ผลเป็นฝักรูปขอบขนาน แบน หนา เมื่อแห้งผิวย่น ขรุขระมาก

ฝักอ่อนและใบอ่อนมีรสเปรี้ยว ชาวกะเหรี่ยงนำไปประกอบอาหาร ฝักแก่ตากให้แห้ง ต้มกับขมิ้นใช้สระผม ใบใช้เป็นส่วนประกอบในการย้อมผ้า ในฝักมีสารกลุ่มซาโปนินหลายชนิด ทำให้เกิดฟองเมื่อนำฝักส้มป่อยตีกับน้ำ รากใช้เป็นยาแก้ไข้ ใช้เป็นยาขับเสมหะ แก้บิด

นอกจากนี้ ส้มป่อยนำมาทำเป็นน้ำส้มป่อยได้ ตามความเชื่อของชาวล้านนาที่ว่า ส้มป่อยนี้เป็นสิ่งที่ปัดเป่าสิ่งชั่วร้ายได้ ซึ่งจะนำ ส้มป่อยไปแช่น้ำ เพื่อทำเป็นน้ำส้มป่อย แล้วจะนำมาใช้รดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ ทุกๆวันสงกรานต์ รวมถึงการเรียกขวัญ หรือ ฮ้องขวัญ ซึ่งจะใช้ก็ต่อเมื่อมีภยันตรายหรือ ต้องการปัดเป่าสิ่งชั่วร้ายในวันนั้น และทั้งนี้ ทางภาคเหนือก็จะใช้ส้มป่อยมาทำการพิธีมงคล และงานอวมงคลต่างๆ โดยส้มป่อยที่จะใช้นั้นจะเป็นส้มป่อยแห้ง ในการแช่น้ำ และเป็นน้ำศักดิ์สิทธิ์อย่างหนึ่ง ถ้าเมื่อทำเป็นน้ำส้มป่อย เนื่องจากว่าเป็นของสูงและศักดิ์สิทธิ์มาก

ที่มาเว็บไซด์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และ วิกิพีเดียสารานุกรมเสรี